Gdy chcesz mieć 100% pewności, że Twoje dziecko będzie bezpieczne. Wówczas ja…”…no właśnie. Co?
Będziesz spokojny?
Przestaniesz się bać?
Nie będziesz czuł winy?
Będziesz wiedziała, że jesteś dobrą matką lub dobrym ojcem?
A może wreszcie przestaniesz słyszeć, że przesadzasz, bo Twoje dziecko „powinno już sobie radzić”?
To stwierdzenie o bezpieczeństwie dzieci słyszę od rodziców zaskakująco często. Dla mnie to zaproszenie do zaciekawienia się historią tej rodziny i postawienia pierwszych hipotez: skąd właśnie tutaj pojawia się potrzeba stuprocentowej - raczej nieosiągalnej - pewności?
Bo czasem rzeczywiście trzeba odpuścić. A czasem trzeba zacząć chronić dziecko, którego otoczenie od dawna nie słucha.
100% bezpieczeństwa nie istnieje. To prawda. Ale równie nieprawdziwe jest przekonanie, że dziecko rozwija odporność psychiczną wtedy, kiedy po prostu wystawimy je na odpowiednią liczbę trudności.
Rezyliencja (prężność, elastyczność i odporność psychiczna) to nie hartowanie.
Współczesna psychologia rozwojowa opisuje odporność psychiczną jako efekt interakcji biologii dziecka, jego doświadczeń i czynników ochronnych. Jednym z najsilniejszych z nich jest stabilna, responsywna relacja z dorosłym. Rozwojowe może być mierzenie się ze stresem, który jest możliwy do udźwignięcia. Nadmierny lub przewlekły stres to już zupełnie inna historia.
I właśnie słowo „możliwy” robi tu ogromną różnicę.
Nie istnieje jedna właściwa dawka trudności
To, co dla jednego dziecka jest wyzwaniem, dla drugiego może być przeciążeniem.
Jedno dziecko wchodzi do nowej grupy i po kwadransie zaczyna się bawić. Drugie potrzebuje godziny. Trzecie przez kilka dni obserwuje z boku. Jedno po szkolnym konflikcie wraca do równowagi podczas drogi do domu. Drugie jeszcze wieczorem odtwarza rozmowę, boli je brzuch i nie może zasnąć.
Nie oznacza to automatycznie, że pierwsze jest „odporne”, a trzecie „rozpieszczone”.
Klasyczna koncepcja goodness of fit Thomasa i Chess zwracała uwagę właśnie na dopasowanie wymagań środowiska do temperamentu, możliwości i sposobu funkcjonowania konkretnego dziecka. Dobre funkcjonowanie nie zależy wyłącznie od właściwości dziecka ani wyłącznie od jakości rodzicielstwa - znaczenie ma również dopasowanie między dzieckiem a środowiskiem.
W przypadku dzieci neuroatypowych ta perspektywa jest szczególnie ważna.
„Przecież inne dzieci dają radę” nie jest diagnozą.
„W tym wieku powinien już…” również nią nie jest.
Dwoje dziesięciolatków może mieć zupełnie inną tolerancję hałasu, zmian, nieprzewidywalności, ekspozycji społecznej, frustracji czy presji czasu. Chronienie dziecka przed rzeczywistym przeciążeniem nie musi być nadopiekuńczością.
Czasem jest po prostu dobrym odczytaniem dziecka.
Jest jednak druga strona
Możemy tak bardzo chcieć oszczędzić dziecku lęku, frustracji czy porażki, że zaczniemy organizować jego świat wokół unikania dyskomfortu.
Nie pójdzie samo, bo może się zestresować.
Odpowiem za nie, bo trudno mu rozmawiać.
Zrezygnujemy, bo się boi.
Uprzedzę każdą trudność, zanim zdąży się z nią spotkać.
To daje ulgę. Dziecku i rodzicowi.
Tyle że ulga nie zawsze oznacza rozwój.
Badania nad family accommodation, czyli dostosowywaniem funkcjonowania rodziny do lęku dziecka, pokazują umiarkowany związek między nasileniem takich zachowań a nasileniem dziecięcego lęku. Co szczególnie ważne w kontekście neuroróżnorodności, podobne zjawisko obserwuje się również w rodzinach dzieci autystycznych z lękiem czy OCD.
I tutaj trzeba być bardzo precyzyjnym.
Dostosowanie nie jest z definicji złe.
Dziecko może naprawdę potrzebować słuchawek wygłuszających, wcześniejszego poznania planu, krótszego pobytu, możliwości wyjścia, innego sposobu komunikacji, większej przewidywalności czy obecności dorosłego.
Pytanie brzmi:
czy dostosowanie zwiększa możliwość uczestnictwa dziecka w świecie, czy coraz bardziej zawęża jego świat?
To znacznie lepsze kryterium niż: „pomaganie jest dobre” albo „pomaganie jest nadopiekuńcze”.
I dokładnie tak samo można pomylić autonomię z pozostawieniem dziecka samego
Druga skrajność również potrafi występować w bardzo szlachetnym przebraniu:
„Musi się nauczyć”.
„Życie go nie będzie oszczędzać”.
„Nie będę nad nim skakać”.
„Trzeba wyjść ze strefy komfortu”.
„Jak będziemy mu ciągle ułatwiać, nigdy się nie usamodzielni”.
Brzmi rozsądnie.
Dopóki nie zauważymy, że dorosły przestał sprawdzać, czy dziecko ma zasoby potrzebne do wykonania zadania.
To nie jest rezyliencja.
Nie uczymy pływania, wrzucając dziecko do głębokiej wody i nazywając jego rozpacz „oporem przed rozwojem”.
Badania nad rezyliencją mówią o czymś bardziej subtelnym: potrzebne są zarówno możliwe do opanowania wyzwania, jak i wspierająca relacja, poczucie wpływu oraz rozwijanie zdolności samoregulacji. Co więcej, dzieci różnią się wrażliwością na doświadczenia, a odporność może zależeć od sytuacji.
Dlatego dobre rodzicielstwo nie polega ani na usuwaniu każdej przeszkody, ani na konsekwentnym nieusuwaniu przeszkód.
Polega na dostrajaniu.
I tutaj wracam do „100% bezpieczeństwa”
Bo to zdanie warto dokończyć.
„Chcę mieć 100% pewności, że moje dziecko będzie bezpieczne, wówczas ja…”
Jeżeli odpowiedź brzmi:
„…przestanę się bać”,
warto sprawdzić, czy nie próbuję regulować własnego lęku poprzez kontrolowanie świata dziecka.
Ale istnieje również przeciwna wersja:
„Moje dziecko musi sobie radzić, wówczas ja…”
…będę spokojna?
…będę wiedzieć, że wychowałam je dobrze?
…nie będę musiała konfrontować się z jego odmiennością?
…nie będę musiała zaakceptować, że potrzebuje więcej wsparcia niż inne dzieci?
…nie będę się bała, że kiedyś sobie beze mnie nie poradzi?
I nagle okazuje się, że zarówno nadmierna ochrona, jak i nadmierne „usamodzielnianie” mogą pełnić dokładnie tę samą funkcję: regulować niepokój dorosłego.
Jeden rodzic mówi: „Nie pozwolę ci, bo się boję”.
Drugi: „Dasz sobie radę, bo musisz”.
A dziecko w obu przypadkach może pozostać niewidziane.
Być może więc najważniejsze pytanie nie brzmi: chronić czy pozwalać na samodzielność?
Bardziej interesuje mnie:
Czego potrzebuje to konkretne dziecko, w tej konkretnej sytuacji, na tym etapie rozwoju i przy swoich aktualnych zasobach?
Czy potrzebuje ochrony?
Czy współregulacji?
Czy dostosowania środowiska?
Czy niewielkiego wyzwania?
Czy zachęty do kolejnego kroku?
A może właśnie tego, żeby dorosły wytrzymał jego dyskomfort i nie próbował natychmiast go usunąć?
Dobre wsparcie jest "ruchome".
Dzisiaj trzymam za rękę. Jutro stoję obok. Pojutrze patrzę z daleka. A kiedy widzę, że wymagania przekraczają możliwości dziecka - znowu podchodzę bliżej.
Nie dlatego, że nie wierzę w jego siłę. Właśnie dlatego, że chcę pomóc mu ją zbudować.
100% bezpieczeństwa dziecku nie zagwarantujemy. Możemy natomiast nauczyć się znacznie lepiej rozpoznawać, kiedy przemawia jego potrzeba, a kiedy nasz własny lęk.
I właśnie w tym pomagam rodzinom.
W pracy psychologicznej i terapii rodzinnej nie szukam „winnego rodzica” ani jednej instrukcji wychowawczej pasującej do każdego dziecka. Pomagam zrozumieć, co dzieje się pod zachowaniem dziecka i reakcjami dorosłych: skąd bierze się lęk, złość, wycofanie, przeciążenie, potrzeba kontroli czy trudność z samodzielnością. Przyglądamy się relacjom, sposobom komunikacji, wzajemnym reakcjom i temu, co nieświadomie może podtrzymywać problem.
Szczególnie ważne jest dla mnie uwzględnianie indywidualnego sposobu funkcjonowania dziecka, jego temperamentu, wrażliwości i neuroróżnorodności. To samo zachowanie może przecież oznaczać coś zupełnie innego u dwóch różnych dzieci.
Czasami potrzebuje wsparcia dziecko. Czasami rodzic. A bardzo często największa zmiana staje się możliwa wtedy, gdy przestajemy naprawiać pojedynczą osobę i zaczynamy rozumieć cały system rodzinny.
Jeżeli więc coraz częściej zastanawiasz się:
„Czy ja jeszcze chronię moje dziecko, czy już chronię je przed życiem?”
albo przeciwnie:
„Czy rzeczywiście pomagam mu się usamodzielnić, czy wymagam od niego więcej, niż jest dziś w stanie unieść?”
- to są bardzo dobre pytania do pracy.
Nie musisz przychodzić do psychologa z gotową odpowiedzią. Możesz przyjść właśnie po to, żebyśmy jej wspólnie poszukali.
Prowadzę konsultacje psychologiczne dla rodziców, terapię rodzin oraz konsultacje online. Pracuję również z rodzinami, w których pojawiają się kryzysy, trudności w relacjach, problemy emocjonalne i psychosomatyczne oraz neuroróżnorodność dziecka.
Nie zawsze od razu wiadomo, co naprawdę stoi za trudnością. Wspólnie odkrywamy jej mechanizm - bo trafne rozpoznanie tego, co dzieje się z dzieckiem i w rodzinie, często zmienia sposób, w jaki można na tę sytuację odpowiedzieć.
Będziesz spokojny?
Przestaniesz się bać?
Nie będziesz czuł winy?
Będziesz wiedziała, że jesteś dobrą matką lub dobrym ojcem?
A może wreszcie przestaniesz słyszeć, że przesadzasz, bo Twoje dziecko „powinno już sobie radzić”?
To stwierdzenie o bezpieczeństwie dzieci słyszę od rodziców zaskakująco często. Dla mnie to zaproszenie do zaciekawienia się historią tej rodziny i postawienia pierwszych hipotez: skąd właśnie tutaj pojawia się potrzeba stuprocentowej - raczej nieosiągalnej - pewności?
Bo czasem rzeczywiście trzeba odpuścić. A czasem trzeba zacząć chronić dziecko, którego otoczenie od dawna nie słucha.
100% bezpieczeństwa nie istnieje. To prawda. Ale równie nieprawdziwe jest przekonanie, że dziecko rozwija odporność psychiczną wtedy, kiedy po prostu wystawimy je na odpowiednią liczbę trudności.
Rezyliencja (prężność, elastyczność i odporność psychiczna) to nie hartowanie.
Współczesna psychologia rozwojowa opisuje odporność psychiczną jako efekt interakcji biologii dziecka, jego doświadczeń i czynników ochronnych. Jednym z najsilniejszych z nich jest stabilna, responsywna relacja z dorosłym. Rozwojowe może być mierzenie się ze stresem, który jest możliwy do udźwignięcia. Nadmierny lub przewlekły stres to już zupełnie inna historia.
I właśnie słowo „możliwy” robi tu ogromną różnicę.
Nie istnieje jedna właściwa dawka trudności
To, co dla jednego dziecka jest wyzwaniem, dla drugiego może być przeciążeniem.
Jedno dziecko wchodzi do nowej grupy i po kwadransie zaczyna się bawić. Drugie potrzebuje godziny. Trzecie przez kilka dni obserwuje z boku. Jedno po szkolnym konflikcie wraca do równowagi podczas drogi do domu. Drugie jeszcze wieczorem odtwarza rozmowę, boli je brzuch i nie może zasnąć.
Nie oznacza to automatycznie, że pierwsze jest „odporne”, a trzecie „rozpieszczone”.
Klasyczna koncepcja goodness of fit Thomasa i Chess zwracała uwagę właśnie na dopasowanie wymagań środowiska do temperamentu, możliwości i sposobu funkcjonowania konkretnego dziecka. Dobre funkcjonowanie nie zależy wyłącznie od właściwości dziecka ani wyłącznie od jakości rodzicielstwa - znaczenie ma również dopasowanie między dzieckiem a środowiskiem.
W przypadku dzieci neuroatypowych ta perspektywa jest szczególnie ważna.
„Przecież inne dzieci dają radę” nie jest diagnozą.
„W tym wieku powinien już…” również nią nie jest.
Dwoje dziesięciolatków może mieć zupełnie inną tolerancję hałasu, zmian, nieprzewidywalności, ekspozycji społecznej, frustracji czy presji czasu. Chronienie dziecka przed rzeczywistym przeciążeniem nie musi być nadopiekuńczością.
Czasem jest po prostu dobrym odczytaniem dziecka.
Jest jednak druga strona
Możemy tak bardzo chcieć oszczędzić dziecku lęku, frustracji czy porażki, że zaczniemy organizować jego świat wokół unikania dyskomfortu.
Nie pójdzie samo, bo może się zestresować.
Odpowiem za nie, bo trudno mu rozmawiać.
Zrezygnujemy, bo się boi.
Uprzedzę każdą trudność, zanim zdąży się z nią spotkać.
To daje ulgę. Dziecku i rodzicowi.
Tyle że ulga nie zawsze oznacza rozwój.
Badania nad family accommodation, czyli dostosowywaniem funkcjonowania rodziny do lęku dziecka, pokazują umiarkowany związek między nasileniem takich zachowań a nasileniem dziecięcego lęku. Co szczególnie ważne w kontekście neuroróżnorodności, podobne zjawisko obserwuje się również w rodzinach dzieci autystycznych z lękiem czy OCD.
I tutaj trzeba być bardzo precyzyjnym.
Dostosowanie nie jest z definicji złe.
Dziecko może naprawdę potrzebować słuchawek wygłuszających, wcześniejszego poznania planu, krótszego pobytu, możliwości wyjścia, innego sposobu komunikacji, większej przewidywalności czy obecności dorosłego.
Pytanie brzmi:
czy dostosowanie zwiększa możliwość uczestnictwa dziecka w świecie, czy coraz bardziej zawęża jego świat?
To znacznie lepsze kryterium niż: „pomaganie jest dobre” albo „pomaganie jest nadopiekuńcze”.
I dokładnie tak samo można pomylić autonomię z pozostawieniem dziecka samego
Druga skrajność również potrafi występować w bardzo szlachetnym przebraniu:
„Musi się nauczyć”.
„Życie go nie będzie oszczędzać”.
„Nie będę nad nim skakać”.
„Trzeba wyjść ze strefy komfortu”.
„Jak będziemy mu ciągle ułatwiać, nigdy się nie usamodzielni”.
Brzmi rozsądnie.
Dopóki nie zauważymy, że dorosły przestał sprawdzać, czy dziecko ma zasoby potrzebne do wykonania zadania.
To nie jest rezyliencja.
Nie uczymy pływania, wrzucając dziecko do głębokiej wody i nazywając jego rozpacz „oporem przed rozwojem”.
Badania nad rezyliencją mówią o czymś bardziej subtelnym: potrzebne są zarówno możliwe do opanowania wyzwania, jak i wspierająca relacja, poczucie wpływu oraz rozwijanie zdolności samoregulacji. Co więcej, dzieci różnią się wrażliwością na doświadczenia, a odporność może zależeć od sytuacji.
Dlatego dobre rodzicielstwo nie polega ani na usuwaniu każdej przeszkody, ani na konsekwentnym nieusuwaniu przeszkód.
Polega na dostrajaniu.
I tutaj wracam do „100% bezpieczeństwa”
Bo to zdanie warto dokończyć.
„Chcę mieć 100% pewności, że moje dziecko będzie bezpieczne, wówczas ja…”
Jeżeli odpowiedź brzmi:
„…przestanę się bać”,
warto sprawdzić, czy nie próbuję regulować własnego lęku poprzez kontrolowanie świata dziecka.
Ale istnieje również przeciwna wersja:
„Moje dziecko musi sobie radzić, wówczas ja…”
…będę spokojna?
…będę wiedzieć, że wychowałam je dobrze?
…nie będę musiała konfrontować się z jego odmiennością?
…nie będę musiała zaakceptować, że potrzebuje więcej wsparcia niż inne dzieci?
…nie będę się bała, że kiedyś sobie beze mnie nie poradzi?
I nagle okazuje się, że zarówno nadmierna ochrona, jak i nadmierne „usamodzielnianie” mogą pełnić dokładnie tę samą funkcję: regulować niepokój dorosłego.
Jeden rodzic mówi: „Nie pozwolę ci, bo się boję”.
Drugi: „Dasz sobie radę, bo musisz”.
A dziecko w obu przypadkach może pozostać niewidziane.
Być może więc najważniejsze pytanie nie brzmi: chronić czy pozwalać na samodzielność?
Bardziej interesuje mnie:
Czego potrzebuje to konkretne dziecko, w tej konkretnej sytuacji, na tym etapie rozwoju i przy swoich aktualnych zasobach?
Czy potrzebuje ochrony?
Czy współregulacji?
Czy dostosowania środowiska?
Czy niewielkiego wyzwania?
Czy zachęty do kolejnego kroku?
A może właśnie tego, żeby dorosły wytrzymał jego dyskomfort i nie próbował natychmiast go usunąć?
Dobre wsparcie jest "ruchome".
Dzisiaj trzymam za rękę. Jutro stoję obok. Pojutrze patrzę z daleka. A kiedy widzę, że wymagania przekraczają możliwości dziecka - znowu podchodzę bliżej.
Nie dlatego, że nie wierzę w jego siłę. Właśnie dlatego, że chcę pomóc mu ją zbudować.
100% bezpieczeństwa dziecku nie zagwarantujemy. Możemy natomiast nauczyć się znacznie lepiej rozpoznawać, kiedy przemawia jego potrzeba, a kiedy nasz własny lęk.
I właśnie w tym pomagam rodzinom.
W pracy psychologicznej i terapii rodzinnej nie szukam „winnego rodzica” ani jednej instrukcji wychowawczej pasującej do każdego dziecka. Pomagam zrozumieć, co dzieje się pod zachowaniem dziecka i reakcjami dorosłych: skąd bierze się lęk, złość, wycofanie, przeciążenie, potrzeba kontroli czy trudność z samodzielnością. Przyglądamy się relacjom, sposobom komunikacji, wzajemnym reakcjom i temu, co nieświadomie może podtrzymywać problem.
Szczególnie ważne jest dla mnie uwzględnianie indywidualnego sposobu funkcjonowania dziecka, jego temperamentu, wrażliwości i neuroróżnorodności. To samo zachowanie może przecież oznaczać coś zupełnie innego u dwóch różnych dzieci.
Czasami potrzebuje wsparcia dziecko. Czasami rodzic. A bardzo często największa zmiana staje się możliwa wtedy, gdy przestajemy naprawiać pojedynczą osobę i zaczynamy rozumieć cały system rodzinny.
Jeżeli więc coraz częściej zastanawiasz się:
„Czy ja jeszcze chronię moje dziecko, czy już chronię je przed życiem?”
albo przeciwnie:
„Czy rzeczywiście pomagam mu się usamodzielnić, czy wymagam od niego więcej, niż jest dziś w stanie unieść?”
- to są bardzo dobre pytania do pracy.
Nie musisz przychodzić do psychologa z gotową odpowiedzią. Możesz przyjść właśnie po to, żebyśmy jej wspólnie poszukali.
Prowadzę konsultacje psychologiczne dla rodziców, terapię rodzin oraz konsultacje online. Pracuję również z rodzinami, w których pojawiają się kryzysy, trudności w relacjach, problemy emocjonalne i psychosomatyczne oraz neuroróżnorodność dziecka.
Nie zawsze od razu wiadomo, co naprawdę stoi za trudnością. Wspólnie odkrywamy jej mechanizm - bo trafne rozpoznanie tego, co dzieje się z dzieckiem i w rodzinie, często zmienia sposób, w jaki można na tę sytuację odpowiedzieć.
